TẬP 10 - KÝ ỨC TRĨU NẶNG (Sau 03/1973 )
Họ sẻ chia ký ức trĩu nặng.
Họ mang theo những gì người khác không còn kham nổi.
Họ dìu nhau, thương tích và kiệt sức.
Họ mang trên mình lở loét.
Họ mang theo bàn cờ, quả bóng,
từ điển Việt-Anh,
phù hiệu, quân hàm, huân chương,
thẻ Quy tắc ứng xử Quân đội.
Họ mang theo mình bệnh tật, sốt rét, kiết lị.
Họ mang theo mình chấy rận, đỉa vắt, lấm lem,
rác rến, bùn đất.
Họ mang theo cả mảnh đất ấy -
Việt Nam.
Nhìn lại những năm tháng qua, phải nói rằng,
chúng tôi đã được gặp những bà mẹ, người vợ
của tù binh chiến tranh.
Họ đã và đang là những phụ nữ dũng cảm và quảng đại nhất
tôi được gặp.
Bây giờ, tôi xin nâng ly chúc mừng.
Tối nay ...
Ngày 24/5 năm 1973,
Tổng thống Nixon mời tất cả tù binh được trao trả
cùng gia đình tới Washington.
Trong số đó có Everett Alvarez,
phi công đầu tiên bị bắn rơi ở Bắc Việt Nam.
Đôi khi, tôi thấy tù binh bọn tôi được chú ý quá nhiều.
Còn mấy cậu nhóc tội nghiệp trực tiếp chiến đấu thì sao?
Trở về từ chiến trường, cụt chân tay,
mang trên mình vết thương chiến tranh.
Mấy cậu đó thì sao?
Bọn tôi cũng gặp thử thách,
và cái chính là đương đầu
mà vẫn bảo toàn danh dự.
Vậy thôi.
Bác sĩ Hal Kushner,
người bị cầm tù hơn 5 năm,
không đến dự được bữa tiệc.
Ông đoàn tụ với gia đình ở Trại Valley Forge.
Chúng tôi bay tới Valley Forge, bang Pennsylvania.
Bước ra khỏi trực thăng, tôi trông thấy vợ
và con gái tôi,
lần cuối tôi gặp cháu mới 2 tuổi rưỡi.
Cháu sinh năm 1963,
lúc đó lên 10.
Con trai mà tôi chưa được gặp bao giờ,
còn 1 tuần nữa là tròn 5 tuổi.
Cháu mặc áo vest, đeo cà vạt nhỏ xíu.
Và cha mẹ tôi.
Mẹ tôi nghẹn ngào xúc động.
Tôi thì...
khoảnh khắc đó không bút nào tả xiết.
Chúng tôi ôm lấy nhau.
Con trai tôi cầm lá cờ Mỹ nhỏ xíu.
Như nhiều tù binh khác,
cuộc hôn nhân của Hal Kushner không kéo dài được lâu.
Ngày 29/3 năm 1973,
những binh sĩ Mỹ cuối cùng rời khỏi Nam Việt Nam.
Còn chưa tới 200 Thủy quân lục chiến
ở lại canh gác cơ quan lãnh sự, tòa đại sứ,
và các cơ sở khác của Mỹ ở Sài Gòn.
Hàng ngàn người Mỹ khác, bao gồm nhân viên CIA,
nhân viên ngoại giao và nhà thầu, cũng ở lại.
Trong 2 năm sau đó,
các lực lượng Bắc và Nam Việt Nam
tiếp tục tương tàn.
Người Việt Nam thấy mình quay lại
tình thế ban đầu,
ngập trong nội chiến bất tận
và vật vã trước tương lai vô định.
về phía Hoa Kỳ, giao tranh chấm dứt,
nhưng tranh cãi về cuộc chiến thì không.
Cách nói đúng nhất về Việt Nam
là máu thật đa đổ xuống
vì lý do mông lung.
Máu, xác chết, vợ góa, con côi, tất cả đều thật.
Không thể chối cãi, người chết đã chết rồi.
Nhưng tính chính nghĩa của cuộc chiến thì còn phải tranh cãi lâu.
Những người thông tuệ cũng chưa thấu hiểu được cuộc chiến này.
Tôi còn nhớ tự hỏi ...
“Liệu có đáng không?”
Có thể đó là một sai lầm lớn,
nhưng rốt cuộc nó là cái gì?
Tôi và khoảng 2,5 triệu thanh niên Mỹ khác sang Việt Nam
để thực thi bổn phận của mình.
Đó là điều đáng làm.
Nhưng đôi khi mọi việc không như ý,
người tốt không phải lúc nào cũng thắng.
Nhưng như thế không có nghĩa là
ta không có chính nghĩa
hoặc điều đó không đúng đắn.
Đề nghị trật tự.
Suốt xuân, hè và thu năm 1973, hàng đêm,
người Mỹ chứng kiến chính quyền Nixon
dần dần tan vỡ.
Tống tiền,
lên danh sách kẻ thù,
những trò bẩn thỉu,
một phó tổng thống buộc phải từ chức,
làm chứng gian, che đậy,
lạm dụng quyền tổng thống,
và ghi âm lén trong Nhà Trắng.
Ông Butterfield, ông có biết việc lắp máy nghe lén
trong Phòng Bầu dục của Tổng thống không?
Có, tôi có biết việc này.
Xin chào. Tối nay nước ta có lẽ
đang lâm vào khủng hoảng hiến pháp lớn nhất trong lịch sử.
Tôi báo lên Tổng thống
chuyện 7 bị can đưa yêu sách đòi tiền.
Ông ấy hỏi tôi bao nhiêu tiền.
Tôi nói theo tôi ước tính
có thể 1 triệu đôla hoặc hơn.
Ông ấy bảo không vấn đề gì.
Tôi không hề biết trước vụ đột nhập ở Watergate.
Tôi không biết và không tham gia
bất kỳ việc che giấu nào sau đó.
Sang Canada rất bực bội
vì tôi bị đẩy ra ngoài lề cuộc tranh luận tại Mỹ.
Tới giờ tôi vẫn thấy khó chịu.
Khi vụ Watergate bùng lên, Jack Todd,
người chạy sang Canada để trốn quân dịch,
thấy vô cùng cay đắng,
bị gạt ra ngoài lề, mất mọi liên hệ
với hiện tình nước Mỹ.
Ông tự hỏi: “Sao ta lại để lũ này cầm quyền?”
Sau đó, ông ra quyết định mà ông hối hận suốt đời:
từ bỏ quốc tịch Hoa Kỳ.
Tôi cứ nghĩ bỏ quốc tịch Hoa Kỳ là cách biểu lộ chính kiến.
Nhưng đó là hành động ngu xuẩn nhất đời tôi.
Là công dân Canada cũng tự hào,
vì đất nước đó tuyệt vời, nhưng trong tim, tôi là người Mỹ.
Hiệp định mang tên “Thỏa thuận Chấm dứt Chiến tranh
và Tái lập Hòa bình ở Việt Nam”.
Đúng là cách gọi mỹ miều, né tránh.
Không chấm dứt chiến tranh, cũng chẳng tái lập hòa bình.
Xem kỹ nội dung hiệp định, bản chất là thỏa thuận rút quân.
Chúng ta rút quân để đổi lấy tù binh.
Chỉ hai việc đó là được Hiệp định Paris giải quyết cụ thể.
Ta rút quân chiến đấu, và đưa được tù binh về.
Phần còn lại thì toàn mông lung,
mơ hồ, không giải quyết được gì.
Cả Bắc lẫn Nam Việt Nam
đều không có ý định tôn trọng đình chiến
ngày 27/1 năm 1973 như Hiệp định Paris quy định.
Hiệp định chưa ráo mực,
hai bên lại tìm cách lấn chiếm lãnh thổ,
được gọi là “cuộc chiến cắm cờ”.
Trong 3 tuần sau đình chiến,
có khoảng 3 ngàn vụ vi phạm của cả 2 bên.
Tổng thống Nam Việt Nam Nguyễn Văn Thiệu,
nắm đạo quân lớn thứ 5 thế giới,
kiên quyết ra quân chiếm giữ từng tấc đất Nam Việt Nam,
điều mà họ chưa làm nổi
khi gần 600 ngàn quân Mỹ còn hỗ trợ.
Đồng thời, Bắc Việt tấn công Tây Ninh,
gần biên giới Campuchia,
nhằm lập thủ đô cho chính phủ đối lập của họ
ở miền Nam.
Hà Nội đưa tên lửa đất đối không vào gần Khe Sanh,
ngay bên dưới Khu phi quân sự.
Trong khi đó, quân Việt Nam Cộng Hòa tấn công
các vùng bị Bắc Việt chiếm.
Giao tranh ròng rã hàng tháng.
Hà Nội mở đường nhựa
trên chính lãnh thổ Nam Việt Nam
để đưa hàng đoàn 200-300 xe tiến vào:
xe tải, xe tăng, pháo hạng nặng di chuyển giữa ban ngày.
Họ lắp đặt một hệ thống đường ống xăng dầu khổng lồ
để tiếp liệu cho xe cộ vào Nam.
Nixon từng hứa riêng với Tổng thống Thiệu
sẽ trả đũa bằng không quân Mỹ
nếu Sài Gòn bị đe dọa nghiêm trọng.
Nhưng ở Washington, khi mỗi tuần
lại có tiết lộ mới về vụ Watergate,
ảnh hưởng của Nixon với Quốc hội Mỹ ngày càng yếu ớt.
Tháng 6 năm 1973, theo nguyện vọng của đa số dân,
Quốc hội Mỹ quyết liệt bỏ phiếu chấm dứt
mọi hoạt động quân sự trên lãnh thổ và vùng trời
Việt Nam, Lào và Campuchia trước 15/8,
không cho phép tiếp tục hoạt động
nếu không được Quốc hội phê chuẩn.
“Nước Mỹ muốn hòa bình” -
Thượng Nghị sĩ Edward Kennedy bang Massachusetts tuyên bố -
“Quốc hội kiên quyết chấm dứt giết chóc”.
Bỏ rơi Nam Việt Nam,
đến cuối chỉ viện trợ tài chính,
thật đáng chê trách,
và bất kính với sự hy sinh của binh sĩ
Mỹ và Nam Việt Nam.
Theo tôi, nghĩa vụ đạo đức không bắt nguồn từ ngăn chặn cộng sản
theo kiểu nguyên tắc triết học, mà từ việc giữ lời hứa
với cựu đồng minh xấu số này.
Họ có ta là đồng minh, còn phe kia có Liên Xô và Trung Quốc.
Tôi nghĩ đa số người Mỹ không thích nghe rằng cộng sản
là đồng minh chung thủy hơn Hoa Kỳ,
nhưng sự thật là vậy.
Một số người hối hận về việc ta qua cầu rút ván.
Nhưng mặt nào đó,
tôi nghĩ không có kết cục khác đâu.
Đánh tiếp thì tốn thêm sinh mạng,
mà kết quả cuối cùng vẫn thế.
Trong 18 tháng đẫm máu
sau Hiệp định Hòa bình,
tình thế Nam Việt Nam ngày càng bấp bênh.
Nhưng đến hè năm 1974,
rất ít người Mỹ để tâm chuyện đó.
Họ chăm chú theo dõi vận mệnh đất nước mình.
...điều tra toàn diện
xem xét cơ sở thích hợp
để Hạ viện thực thi quyền hiến định
truất phế Richard M. Nixon,
Tổng thống Hoa Kỳ.
Ông Danielson? Ủng hộ.
Ông Drinan ? Ủng hộ
Ông Rangel? Ủng hộ
Bà Jordan? Ủng hộ
Ông Lott? Phản đối.
Ngày 27/7 năm 1974,
ủy ban Tư pháp Hạ Viện đề nghị
phế truất Tổng thống vì lạm dụng chức vụ.
Ngày 9/8, để tránh khả năng truất phế,
Richard Nixon trở thành Tổng thống đầu tiên từ chức trong lịch sử Hoa Kỳ.
Luôn nhớ rằng họ có thể ghét ta,
nhưng họ không thắng được
trừ phi ta cũng ghét lại họ,
như thế là ta tự hủy hoại mình.
Trong Phủ Tổng thống ở Sài Gòn,
Tổng thống Thiệu giam mình trong phòng riêng,
không chịu tiếp ai.
Ông đã đánh cược vận mệnh của Nam Việt Nam
vào cam kết riêng của Nixon
rằng nếu Bắc Việt tấn công,
Mỹ sẽ can thiệp bằng không quân.
Vài ngày sau khi tân Tổng thống Gerald Ford
chuyển vào Nhà Trắng,
Quốc hội cắt viện trợ
quân sự và kinh tế mà Nixon hứa cho Sài Gòn xuống chỉ còn một nửa.
Tình trạng Nam Việt Nam tiếp tục xấu đi.
Mất viện trợ quân sự Mỹ,
1/5 viên chức dân sự lâm vào cảnh thất nghiệp.
Giá cả tăng vọt.
Mỹ có rất nhiều sai lầm, nhưng lớn nhất là tạo ra tâm lý lệ thuộc.
Sai lầm khác là tạo ra một đội quân kiểu Mỹ,
chỉ biết đánh trận kiểu lính nhà giàu.
Nam Việt Nam thì nghèo, không thể đánh kiểu đó được.
Thiệu ngày càng độc đoán,
đình bản báo chí, hạn chế đảng phái đối lập,
rao bán chức tước và cấp bậc.
Liên minh Công giáo và Phật giáo tố cáo ông
phá hoại mọi mặt đời sống Nam Việt Nam,
và đòi ông từ chức.
Hàng ngàn người biểu tình đổ ra đường phố Sài Gòn.
Trong khi đó, lương lính Nam Việt Nam vốn đã bèo bọt,
nay lại bị cắt bớt thêm.
Quân đội bắt đầu tan rã.
Đến 20 ngàn lính đào ngũ hàng tháng,
đa phần bỏ về giúp gia đình
kiếm kế sinh nhai.
Những ai còn tại ngũ
thì không có vũ khí tối tân
mà Mỹ đã tập cho họ sử dụng.
Phần lớn vũ khí Nixon cung cấp
không phù hợp với kiểu tác chiến miền Nam phải đánh,
máy bay thiếu phi công giỏi, thiếu nhân viên kỹ thuật,
pháo binh và xe cộ thiếu phụ tùng.
Quốc hội Mỹ không muốn cung cấp thêm.
Nhiên liệu cạn dần.
Đạn dược cũng vậy.
Lính pháo binh trên Tây Nguyên
chỉ được bắn 4 phát/ngày,
lính bộ binh chỉ được bắn 85 viên đạn/tháng.
Tháng 11 năm 1974,
Bộ Chính trị và Quân ủy Trung ương họp tại Hà Nội
để hoạch định chiến lược.
Một số người đề nghị cẩn trọng,
lo rằng nếu đẩy Sài Gòn
sụp đổ quá nhanh,
Mỹ sẽ quay lại.
Theo tính toán, thắng lợi cuối cùng sẽ đến năm 1976.
Bí thư thứ nhất Lê Duẩn không đồng ý.
“Mỹ đã rút rồi” - ông nói -
“khó có khả năng quay lại”.
Ông ra lệnh tấn công thăm dò
xem Mỹ có can thiệp bằng không quân
như 2 năm rưỡi trước đó trong cuộc tấn công Phục Sinh không.
Tháng 12 năm 1974,
quân Bắc Việt tấn công Phước Long, ở Đông Bắc Sài Gòn.
Trong 3 tuần, họ chiếm được toàn bộ tỉnh này,
tiêu diệt và bắt hàng ngàn binh sĩ Việt Nam Cộng Hòa.
Hoa Kỳ không phản ứng gì.
Tổng thống Ford, đang bận nhiều việc khác,
- lạm phát, thất nghiệp, căng thẳng ở Trung Đông -
tổ chức họp báo gây bất an cho Nam Việt Nam.
Ông có tính đến
các biện pháp khác ngoài việc tăng viện trợ
cho chính phủ Nam Việt Nam?
Tạm thời tôi chưa
dự định tăng cường gì thêm.
Washington dường như không quan tâm
tới việc giữ lời hứa
mà Nixon nhắc đi nhắc lại với Thiệu.
Thiệu choáng váng.
Khi cờ cộng sản tung bay ở thủ phủ một tỉnh ngay phía Bắc Sài Gòn,
với tôi mọi việc coi như đã định đoạt.
Tôi báo với gia đình là, dù tháng 8 mới mãn hạn phục vụ tại đây,
tôi sẽ về nhà sớm hơn.
Rồi tôi kín đáo gửi hết đồ đạc khỏi Việt Nam,
mỗi lần một thùng.
Lúc này Bắc Việt tổ chức
đợt tấn công mới vào các đô thị trên Tây Nguyên.
Tại Ban Mê Thuột,
lực lượng Bắc Việt áp đảo quân Nam Việt Nam bị dàn mỏng
với tỷ lệ gần 6 chọi 1.
Ban Mê Thuột thất thủ trong 2 ngày.
Thêm tỉnh thứ 2 bị mất,
và mất khá nhanh.
Lúc đó họ bắt đầu nhận ra, khỏi cần chờ đến năm 1976, có thể tiến vào luôn.
Hà Nội phấn khởi vì Mỹ không có phản ứng gì.
Nhưng tất cả những đợt tấn công mà Lê Duẩn phát động trước đó -
năm 1964,
năm 1968,
năm 1972 -
đều thất bại.
Lần này, ông nhờ Tướng Võ Nguyên Giáp,
người thắng Pháp lẫy lừng
ở Điện Biên Phủ
nhưng không được tham gia đợt Mậu Thân.
Nhiều tuần liền, giới chỉ huy Nam Việt Nam
cảnh báo Thiệu rằng lực lượng ít ỏi
đang bị dàn quá mỏng,
không thể bảo vệ toàn đất nước.
Ông kịch liệt phản đối,
nhưng rồi đột ngột đổi ý.
Thiệu ra lệnh quân đội bỏ cao nguyên,
rút lui giữa hỏa lực địch
tập trung về tái chiếm Ban Mê Thuột.
Hành binh thế thì gần như bất khả,
ngay cả khi có chuẩn bị kỹ.
Thiệu chẳng chuẩn bị gì.
Kết cục thật thảm họa.
Chỉ trong 1 tuần, Pleiku và Kon Tum rơi vào tay địch.
Theo giới ngoại giao phương Tây ở Sài Gòn,
Nam Việt Nam bỏ cao nguyên
để tránh sụp đổ hoàn toàn.
Cuộc rút lui được coi là
để bảo toàn lực lượng và trang bị,
để dùng phòng thủ các vùng đông dân hơn.
Quân Việt Nam Cộng Hòa
rút về phía Nam, kéo theo 400 ngàn dân chúng cùng chạy.
Đối phương chặn đường chính,
buộc họ chạy theo một tỉnh lộ bỏ hoang.
Hàng ngàn người thiệt mạng
do đạn pháo và đại liên Bắc Việt,
do giẫm đạp lên nhau,
bị xe tăng rút lui cán chết,
tan xác khi máy bay Nam Việt Nam oanh tạc
vì lầm tưởng họ là địch.
Báo giới gọi đây là “Đoàn xe đẫm lệ”.
Sau đó, Huế thất thủ.
Ngày 29/3 năm 1975,
quân Bắc Việt tiến vào Đà Nẵng,
thành phố lớn thứ 2 Nam Việt Nam.
Cả dân lẫn lính đều tìm cách bỏ chạy.
Một nhà báo Mỹ nhớ lại: “Đà Nẵng không phải bị chiếm,
mà là tự hoảng loạn tan rã”.
Trên chính bãi biển mà 10 năm trước Thủy quân lục chiến Mỹ đổ bộ vào
mở đầu can thiệp quân sự vào Việt Nam,
16 ngàn lính Việt Nam Cộng Hòa
và 75 ngàn dân chúng khiếp đảm
tranh nhau lên các tàu đánh cá và chở hàng
chạy về Nam tới Vịnh Cam Ranh, Vũng Tàu và Sài Gòn,
hay bất kỳ đâu họ nghĩ quân Bắc Việt chưa đến.
Hàng ngàn người chết khi cố leo lên tàu.
Hàng ngàn người khác t hiệt mạng do đạn pháo địch
nã lên bãi biển.
Đà Nang, Tam Kỳ,
Quảng Ngãi, Qui Nhơn,
Nha Trang, Vịnh Cam Ranh.
Quân Bậc Việt ngày càng tiến gần về Sài Gòn.
Thật sốc khi ngồi ở Sài Gòn,
ngày nào cũng viết chạy tít
về một nơi vừa thất thủ.
Ta choáng váng
chứng kiến cả 10 năm lịch sử
tan tành trong chốc lát.
Cuối tháng 3,
18 sư đoàn Bắc Việt,
gồm 5 sư đoàn dự trữ, giao chiến
với 6 sư đoàn Nam Việt Nam.
Ưu thế lực lượng
là khoảng 3 đến 4 chọi 1 nghiêng về phía cộng sản.
Quá choáng ngợp.
Phía Bắc Việt quyết định
tiến chiếm Sài Gòn
trước 19/5, ngày sinh của Hồ Chí Minh.
Thomas Polgar, trưởng văn phòng
CIA ở Sài Gòn, thấy rõ
đã đến lúc chuẩn bị di tản.
Sài Gòn vẫn còn khoảng 5 ngàn người Mỹ,
và khoảng 200 ngàn người Nam Việt Nam
từng hợp tác với Mỹ cùng với gia đình họ.
Đại sứ Graham Martin không nghĩ thế.
Là người cứng rắn kiểu Chiến tranh lạnh,
ông được bổ nhiệm làm đại sứ để trấn an Thiệu
rằng Mỹ vẫn tiếp tục ủng hộ.
Con trai ông thiệt mạng ở Việt Nam, nên ông càng cứng rắn hơn.
Ông tâm sự với trợ lý rằng mình được giao làm đại sứ
không phải để “dâng Việt Nam cho cộng sản”.
CIA cảnh giác thái quá, ông nói.
Sài Gòn sẽ không bị tấn công,
nên không cần di tản.
Tổng thống Thiệu cũng khăng khăng chưa phải đã mất hết.
Quân Việt Nam Cộng Hòa sẵn sàng “đánh đến viên đạn cuối cùng,
đến hạt gạo cuối cùng” - ông tuyên bố.
Cách Sài Gòn chỉ 65 km về phía Đông,
quân Bắc Việt tấn công thị xã Xuân Lộc trên Quốc lộ 1,
rào cản cuối cùng trên đường tới Sài Gòn.
Dù bị áp đảo về quân số và vũ khí,
chỉ huy Nam Việt Nam tại đây quyết không rút lui,
không cho đối phương đánh vào thủ đô.
Ông chắc giữ được Xuân Lộc?
Chắc chắn.
Tôi hứa chắc với ông.
Tôi có thể giữ được Xuân Lộc.
Dù địch có quân số
gấp 3 lần quân của tôi.
Nhưng không sao.
Không sao.
Thảm họa nhân đạo lớn lao
vừa đổ xuống đầu bạn hữu ta ở Việt Nam và Campuchia.
Ngày 10/4,
Tổng thống Ford đề nghị lưỡng viện Quốc hội Mỹ
viện trợ khẩn cấp cho Sài Gòn.
Nếu họ từ chối, và Sài Gòn thất thủ,
thì Quốc hội, chứ không phải Nhà Trắng, phải chịu trách nhiệm.
Suốt 5 đời tổng thống, và 12 nhiệm kỳ Quốc hội,
Hoa Kỳ đã dính líu ở Đông Dương.
Hàng triệu người Mỹ tham chiến,
hàng ngàn người thiệt mạng,
và nhiều người khác bị thương, tù đày, hoặc mất tích.
Tổng thống đề nghị Quốc hội phê chuẩn 722 triệu đôla
viện trợ quân sự.
Không ai vỗ tay.
Phần lớn dân biểu và cử tri của họ
nghĩ đã quá muộn để làm gì đó có ý nghĩa.
Quốc hội không phê chuẩn viện trợ quân sự.
Theo tôi, dân tộc lớn như Hoa Kỳ cư xử như vậy là không được.
Lúc đó,
chúng tôi không đòi lính Mỹ đổ máu.
Đến phút cuối họ phủi tay kiểu đó.
Làm ngoại giao nên không thể nặng lời với Mỹ,
nhưng tôi vô cùng đau đớn về việc này.
Ta đã phải bất chấp luật lệ
để di tản người đi, các viên chức trẻ tuổi làm vậy,
trong khi đại sứ lại bưng bít tin,
cả tòa đại sứ lẫn Washington.
Cuối cùng, kế hoạch di tản
bao gồm 4 phương án:
đường biển bằng tàu hàng neo ở cảng Sài Gòn,
đường không bằng máy bay dân dụng,
không vận quân sự,
và phương án cuối cùng,
là di tản bằng trực thăng
ra các tàu Hải quân Mỹ
ở Biển Đông.
Đại sứ Martin vẫn bàng quan.
Nếu Mỹ hé ra một dấu hiệu dù nhỏ nhất
là sẽ bỏ rơi Nam Việt Nam - ông nói -
ngoài đường sẽ hoảng loạn ngay.
Ngày 21/4,
Xuân Lộc lọt vào tay Bắc Việt.
Quân Việt Nam Cộng Hòa kiên cường bám trụ 12 ngày.
Quốc lộ 1 đã mở thênh thang đến Sài Gòn.
Tối đó, Tổng thống Thiệu từ chức.
4 ngày sau, CIA đưa Thiệu sang Đài Loan,
nơi một đặc phái viên Mỹ trao cho ông thông điệp riêng của Tổng thống Ford.
Thiệu chưa nên sang Mỹ lúc này.
Dư luận phản chiến còn quá mạnh.
“Làm kẻ thù của Mỹ thì dễ” -
Thiệu nói - “làm bạn với Mỹ mới khó”.
Tin Thiệu từ chức khiến hàng ngàn
người Việt hoảng loạn
đổ ra sân bay Tân Sơn Nhứt,
hy vọng rời khỏi đất nước.
Chỉ một số ít có thị thực xuất cảnh.
Thủy quân lục chiến cố hết sức giữ trật tự.
Thượng sĩ Juan Valdez là hạ sĩ quan phụ trách
nhóm bảo vệ Thủy quân lục chiến ở Sài Gòn.
Ông nằm trong số Thủy quân lục chiến
đầu tiên đổ bộ vào Việt Nam năm 1965.
Người ta tìm cách hối lộ bọn tôi.
Mang tiền, vàng ra hối lộ để được di tản.
Tôi nghĩ lính nào gác cổng cũng bị người ta đòi hối lộ.
Nhưng phải từ chối.
Gia đình Dương Vân Mai Elliott
từng chạy khỏi Hà Nội năm 1954,
bỏ lại chị Thăng của bà
lúc đó theo lực lượng của Hồ Chí Minh.
20 năm sau, khi quân Bắc Việt
áp sát Sài Gòn,
họ có thể phải ra đi lần nữa.
Mẹ tôi không muốn đi.
Bà không muốn lại phải tị nạn.
Bà tị nạn quá nhiều rồi.
Vả lại, chị Thăng tôi sắp vào
gặp lại chúng tôi sau ngần ấy năm.
Nên bà bảo bà ở lại gặp chị Thăng.
Cha tôi thì quyết đi,
vì ông sợ nếu ở lại cả nhà sẽ bị giết.
Ông nổi giận, cãi nhau với mẹ tôi,
cuối cùng bà chiều ý ông là cả nhà phải đi.
Tôi biết kết cục đang tới gần.
Khi nằm giữa mắt bão, ta phải thoát ra.
Khi tôi và vợ con tôi,
cùng cha tôi và cả gia đình,
trên đường đến Tân Sơn Nhứt,
tôi bảo suốt: "Thật điên rồ.
Sao ta phải ra đi như thế này?”
Nhục nhã. Tôi mang nỗi nhục đó sang tận Mỹ.
Đi xếp hàng xin việc,
tôi có cảm giác
là hiện thân của cuộc chiến Việt Nam
mà người Mỹ rất ghét.
Phải mất nước, mất giấc mơ
mới biết nhục nhã thế nào.
Chúng tôi hay gửi vòng hoa
đến mộ cháu ở Arlington.
Dĩ nhiên, để tưởng nhớ cháu,
và cũng để nếu ai đi đưa tang,
hoặc đến đó thăm mộ binh sĩ,
sẽ thấy luôn có người
nhớ đến những người lính.
Hôm nay, Nước Mỹ lấy lại được sự kiêu hãnh
như trước thời chiến tranh Việt Nam,
nhưng không thể bằng cách tái châm ngòi cuộc chiến
mà Hoa Kỳ đã coi là kết thúc.
Ngày 27/4 năm 1975,
đạn hỏa tiễn rót vào giữa Sài Gòn -
hiệu lệnh mở màn quân Bắc Việt
tổng tấn công vào thành phố.
Họ đánh vào từ 5 hướng,
“như vũ bão” theo lời cấp chỉ huy.
Nhà Trắng lệnh toàn bộ tàu chở hàng Mỹ
chạy ra biển, không chờ đón người di tản.
Không còn di tản đường biến được.
Khi pháo binh cộng sản bắn vào thành phố biển Vũng Tàu,
ở Đông Nam Sài Gòn, hàng ngàn người khiếp đảm
leo lên bất cứ tàu thuyền nào có được,
hy vọng được Mỹ cứu.
Trong cuộc tháo chạy này,
hơn 60 ngàn người tị nạn
ở Vũng Tàu được tàu Mỹ cứu.
Nhưng hàng ngàn người kẹt lại,
lênh đênh tuyệt vọng trên biển.
Từ tòa đại sứ Mỹ,
Đại sứ Martin điện cho Henry Kissinger,
lúc đó là Ngoại trưởng: “Lãnh đạo tại đây nhận định rằng
sẽ không có tấn công trực tiếp hoặc nghiêm trọng vào Sài Gòn”.
Bọn tôi bắt đầu nghĩ
Đại sứ đã mụ mị, mất liên hệ thực tế.
Mấy ngày cuối, ông bị viêm phổi,
đau yếu lắm.
Có lẽ vì thế mà không còn tỉnh táo.
Theo kế hoạch, 2 điểm trong khuôn viên tòa đại sứ
được chỉ định làm sân đáp trực thăng:
sân trước dùng cho trực thăng cỡ lớn,
và sân trực thăng trên sân thượng
dùng cho trực thăng nhỏ hơn.
Giữa sân trước có một cây me già.
Thủy quân lục chiến nhiều lần xin Đại sứ Martin
đốn hạ cây để khỏi vướng víu
trực thăng lên xuống
mà họ biết chắc sắp diễn ra.
Đại sứ từ chối.
Cây đó là biểu tượng sự kiên định của Mỹ - ông nói -
chặt đi sẽ gây hiểu nhầm.
Trong khi đó, Tướng Dương Văn Minh,
người 12 năm trước tham gia đảo chính lật đổ Tổng thống Diệm,
tuyên thệ nhậm chức tân Tổng thống Nam Việt Nam.
Ông kêu gọi ngưng bắn lập tức,
và yêu cầu người Mỹ ra đi trong vòng 24 giờ.
Ngày 29/4,
lúc 3 giờ 58 phút sáng, hỏa tiễn Bắc Việt
bắt đầu bắn phá sân bay Tân Sơn Nhứt.
Bắc Việt bắn pháo 130 ly rà đi quét lại khắp sân bay,
phá hỏng đường băng.
Bắn gần đến mức có thể nghe tiếng đạn rít qua đầu.
Hai lính Thủy quân lục chiến,
Chuẩn hạ sĩ Darwin Judge, quê ở Marshalltown, bang Lowa,
và Hạ sĩ Charles McMahon, Jr., quê ở Woburn, bang Massachusetts,
chết vì pháo kích,
là những quân nhân Mỹ cuối cùng chết ở Việt Nam.
Tôi vẫn quy trách nhiệm cho đại sứ.
Lẽ ra có thể khác đi.
Nếu đại sứ hành động đúng
là đưa người di tản đi,
sự việc đã không diễn ra như thế.
Đường băng bị bắn lỗ chỗ, ngổn ngang xác máy bay hỏng,
bình nhiên liệu và bom tung tóe.
Mỹ không còn phương án di tản nào khác,
phải gọi trực thăng từ các tàu ngoài biển vào.
Không có cách nào di tản hết số người Nam Việt Nam được.
Cây me trong tòa đại sứ
cuối cùng cũng được chặt đi
để trực thăng hạ cánh.
Họ phải đốn ngã cây,
chặt từng khúc rồi mang đi.
Rồi phải gọi cứu hỏa đến
lấy nước xối sạch vụn gỗ để trực thăng khi đáp xuống
không hút mảnh vụn vào động cơ.
Ngay sau 11 giờ trưa, tín hiệu di tản
phát trên tần số radio đặc biệt ở thủ đô:
“Nhiệt độ Sài Gòn là 40 độ C và đang tăng lên”.
Theo quy ước, tiếp theo lẽ ra phải phát bài “Giáng Sinh Trắng” của Bing Crosby hát,
nhưng nhân viên phát thanh không tìm được đĩa hát,
nên đành phát bài do Tennessee Ernie Ford hát.
Người Mỹ và Việt Nam có giấy tờ hợp lệ
đến các điểm tập trung,
chờ lên xe buýt để đi.
Đám đông giận dữ đập vào thành xe
khi các xe này đi xuyên thành phố ra sân bay.
Philip Caputo, người đang viết tin bài về Sài Gòn sụp đổ,
nằm trong số người được di tản.
Chúng tôi được di tản từ căn cứ không quân Tân Sơn Nhứt.
Dọc đường ngang qua tòa đại sứ,
thấy cơ man nào là người
bao quanh bờ tường,
Thủy quân lục chiến đứng trên tường
lấy báng súng đánh
để họ khỏi tràn qua tường.
ở sân bay, người di tản chia thành
các nhóm 50 người lên trực thăng,
được dẫn qua hành lang dài ra đường băng.
Nhóm của Caputo có người đùa
rằng đã thấy “ánh sáng cuối đường hầm”.
Trực thăng cất cánh,
bay ra phía biển.
Nhìn xuống có thể thấy
khắp Sài Gòn quanh sân bay
nhiều cột khói do nhà cháy,
đạn pháo nổ.
Tôi không thể quên khi ra đến biển,
thấy toàn bộ Hạm đội 7,
cơ man tàu thuyền như vậy.
Tôi vẫn nhớ cảm giác không thể tin nổi.
Vừa không tin nổi, vừa nhẹ nhõm.
Khoảng 10 đến 12 ngàn người bao quanh tòa đại sứ.
Nhiệm vụ bọn tôi là đưa người Mỹ đi.
Cũng phải đưa người Nam Việt Nam nhân viên tòa đại sứ đi nữa.
Người của CIA đứng sau lưng và chỉ cho bọn tôi người nào được di tản.
Nhưng đưa tay ra kéo một ai đó lên,
những người khác chụp lấy muốn kéo bọn tôi xuống luôn
để họ được đi theo.
Vài người Mỹ đi vội đến mức
bỏ lại cả máy bộ đàm.
Bạn bè người Việt của họ dùng máy cầu xin đến cứu.
“Tôi là Hán lái xe đây”.
“Tôi là Ngọc phiên dịch đây”.
Tôi hiểu ra điều người Mỹ hay làm ở Việt Nam.
Họ quên rằng đây cũng là con người cả.
Trải nghiệm Việt Nam của tôi như một phi vụ B-52,
chỉ đánh bom từ trên cao,
không phải đối diện với hậu quả hành động của mình.
Tôi chỉ việc mở cửa khoang bom,
bản thân không dính dáng gì.
ở chỗ khác trong tòa đại sứ,
Thủy quân lục chiến vội vã hủy tài liệu mật.
Trên sân thượng có 2 lò đốt rác lớn,
ngay bên dưới sân đáp trực thăng.
Thủy quân lục chiến liên tục đốt tài liệu mật.
Nhưng theo tôi biết, khi bọn tôi đi khỏi
vẫn còn tài liệu mật bị bỏ lại.
Khi trực thăng bay vào,
sức gió cánh quạt xé tung mấy cái bao,
thổi tài liệu mật bay tung tóe ra bãi đậu xe.
Khi quân Bắc Việt vào,
họ chắp vá, dán lại các tài liệu đó,
lên danh sách đen
để truy lùng người Việt từng làm việc cho bọn tôi.
Nhân viên sứ quán đổ hàng bao tiền mặt
vào thùng dầu và châm lửa đốt.
hàng triệu đôla trong quĩ dự phòng
tan tành mây khói.
“Đây là tin cuối cùng phát đi từ Sài Gòn” -
trưởng văn phòng CIA ở Sài Gòn Thomas Polgar gửi Washington -
“Một cuộc chiến dài, và ta đã thua.
Ai không học được từ lịch sử rồi sẽ rơi vào cảnh ngộ tương tự.
Hy vọng ta sẽ không có thêm 1 Việt Nam nào nữa,
và chúng ta đã rút ra được bài học.
Sài Gòn, chấm dứt truyền tin”.
Hơn 50 trực thăng Mỹ bay rợp trời Sài Gòn,
hạ xuống đón người di tản từ các nóc nhà định trước
và từ tòa đại sứ,
chở ra hạm đội ngoài khơi,
rồi quay lại đón tiếp.
Một số sĩ quan Nam Việt Nam liều mạng
lái trực thăng chở gia đình,
đậu đông nghẹt trên boong tàu sân bay Mỹ.
Không còn đủ chỗ nữa.
Trong đầu tôi còn đọng lại hình ảnh chiếc trực thăng bị đẩy qua mạn tàu sân bay.
Trực thăng là biểu tượng cho thời kỳ Việt Nam.
Chở quân, tiếp tế, yểm trợ hỏa lực, mọi thứ.
Lúc đó tôi chỉ nghĩ, thật là phí phạm quá.
Chứng kiến tất cả,
tôi thấy mình có trách nhiệm.
Tôi thấy hổ thẹn.
Ta hứa với họ sẽ sát cánh hỗ trợ họ, nhưng ta không làm.
Vào 9 giờ 15 phút đêm cuối cùng,
Polgar ghé qua bảo: “Tất cả phải đi thôi.
Tổng hành dinh ra lệnh. Đi thôi”.
Đại sứ Martin muốn làm người cuối cùng di tản.
Nhưng khoảng 4 giờ sáng ngày 30/4,
chiếc CH-46 hạ xuống sân thượng sứ quán.
Phi công mang lệnh của đích thân Tổng thống.
Martin phải di tản ngay lập tức.
“Thôi, thế là hết” - ông nói.
Khi được đưa lên trực thăng,
Martin được trao cho lá cờ Mỹ hôm qua còn tung bay
trên cột cờ, giờ được gấp gọn ghẽ.
Trực thăng chở ông bay ra biển lúc 4 giờ 58 phút sáng.
Tổng thống Ford lệnh thêm, kể từ giờ phút đó,
chỉ được di tản người Mỹ.
Hàng chục ngàn người Nam Việt Nam bị bỏ lại.
Hơn 400 người vẫn chờ đợi trong sân tòa đại sứ.
Rất nhiều lần họ được trấn an
rằng trực thăng đang trên đường đến đón.
Tôi được lệnh
ở lại giữ yên nhóm người Việt,
tức là không được
lộ ra chúng ta hứa lèo.
Tôi rất khổ tâm.
Trời tối nên tôi không phải
nhìn thẳng vào mắt họ.
Tôi lấy cớ “phải đi vệ sinh“
rồi bước ra vườn,
vòng ra cổng sau
vào tòa nhà chính, leo lên sân thượng.
Khoảng 129 Thủy quân lục chiến còn lại trong khuôn viên
tìm cách rút vào trong
và lên sân thượng mà không để người Việt Nam
biết họ sắp bị bỏ lại.
Bọn tôi khóa trái cửa tòa nhà
và lên sân thượng.
Lên đến đó rồi mới thấy cả biển người.
Một số đã tràn vào khuôn viên tòa đại sứ.
Họ phá cửa,
nên những người Nam Việt Nam đó
mới vào được bên trong.
Hành động này khép lại một chương trong hành trình của Mỹ.
Tổng thống kêu gọi người Mỹ đoàn kết,
tránh truy tội quá khứ của nhau,
cùng vượt những thử thách lớn lao trước mặt.
Để cập nhật tình hình những ngày qua,
và trả lời câu hỏi, xin giới thiệu Ngoại trưởng Kissinger.
Bộ trưởng có chắc rằng mọi người Mỹ
muốn di tản đều đã được di tản không?
Ông có biết bao nhiêu người Mỹ còn ở lại không?
Tôi không rõ còn bao nhiêu người Mỹ ở lại.
Tôi tin người Mỹ nào muốn ra đi
đều đã được di tản.
Điều đất nước ta cần
là hàn gắn vết thương và gác Việt Nam vào quá khứ.
Một trợ lý đưa cho Kissinger mẩu giấy.
Trên đó ghi 129 Thủy quân lục chiến
không hiểu sao đã bị bỏ lại trên nóc tòa đại sứ.
Trực thăng được cử đi đón họ.
Dần dà, chỉ còn Trung sĩ Valdez
và nhóm 10 lính gác tòa đại sứ.
Nhưng 1 giờ trôi qua, không bóng dáng trực thăng nào nữa.
Điện đài không hoạt động,
nên họ không thể liên lạc với hạm đội
xem có ai đến đón không.
Mọi thứ ngừng lại hết. Bọn tôi bị bỏ lại rồi.
Bọn tôi ngồi vạ vật, theo đuổi ý nghĩ riêng,
không nói gì nhiều.
Gần như quyết định sẽ đánh đến cùng,
dùng vũ khí trong tay đánh đến cùng.
Rồi thấy 2 bụm khói từ biển tiến vào.
Đến gần hơn, bọn tôi nhìn ra đó là trực thăng.
Nhẹ cả người.
Một Thủy quân lục chiến, tôi nhớ là Chuẩn Thượng sĩ Sullivan
phụ tá của tôi, nắm kéo tôi lên khi cửa sau trực thăng khép lại.
Lúc 7 giờ 53 phút sáng 30/4 năm 1975,
trực thăng cuối cùng rời nóc tòa đại sứ.
Chuẩn thượng sĩ Juan Valdez
là người Mỹ cuối cùng lên trực thăng.
Chính quyền Nam Việt Nam
tồn tại thêm chưa đầy 5 tiếng sau đó.
Gần trưa, tại Dinh Tổng thống, Tổng thống Minh
kêu gọi lực lượng còn lại của quân đội Nam Việt Nam ngừng chiến đấu.
Ông nói: “Chúng tôi chờ bàn giao quyền lực
để tránh đổ máu vô ích”.
Đến trưa,
xe tăng Bắc Việt cắm cờ Việt Cộng
húc đổ cổng lao vào Dinh Tổng thống.
Vài giờ sau, những người lính chiến thắng
đã gọi Sài Gòn là “Thành phố Hồ Chí Minh”.
Khắp Sài Gòn, binh lính Việt Nam Cộng Hòa trút quân phục
cố hòa vào đám đông thường dân.
Nhiều nhà đốt hết hình ảnh
để thủ tiêu chứng cứ con
và chồng họ từng chiến đấu cho Nam Việt Nam.
Đại tá Trần Ngọc Toàn đã chiến đấu chống cộng
hơn 12 năm,
từng bị thương nặng trong trận Bình Giã.
Ông đang chỉ huy phần còn lại của
Tiểu đoàn 4 Thủy quân lục chiến Nam Việt Nam
ở Biên Hòa, cách Sài Gòn 35 km về phía Đông.
Tướng cấp trên của ông
đã mua chỗ trên tàu di tản từ lâu.
Một người bạn Mỹ giục Toàn cũng nên ra đi.
Ông từ chối.
Tôi bảo: “Không, tôi không thể bỏ mặc đất nước tôi”.
Tôi cố đi bộ về với gia đình ở Sài Gòn.
Tôi chỉ muốn chết.
Thật thế.
Tôi muốn chết quách cho rồi.
Chẳng thiết sống nữa.
Nhưng rồi...
tôi nghĩ còn gia đình và con cái,
con tôi một đứa mới 9 tuổi,
một đứa 4 tuổi.
Tôi nghĩ đến con, và cứ thế đi bộ về nhà.
Một cảnh sát Nam Việt Nam
ra trước Đài tưởng niệm
chiến sĩ trận vong Nam Việt Nam.
Ông giơ tay chào, đứng đó một lúc
rồi tự bắn vào đầu.
Một kết thúc hỗn loạn
của một cuộc chiến hỗn loạn.
Tôi thấy nhẹ nhõm,
nhưng cũng buồn khi chiến tranh kết thúc.
Nhẹ nhõm vì giết chóc và tàn phá
cuối cùng cũng chấm dứt, và tôi không quan tâm bên nào thắng.
Với tôi, Việt Nam thắng.
Người Việt thắng vì cuối cùng họ được sống cuộc sống bình thường.
Tôi buồn vì thấy gia đình lại phải ra đi,
lần này là đi khỏi quê hương, tương lai bất định.
Tôi biết cộng sản lên nắm quyền
thì xã hội Việt Nam sẽ biến đổi lớn.
Lộ Khắc Tâm chiến đấu trong quân đội Bắc Việt
gần 10 năm kể từ trận la Đrăng đẫm máu,
đụng độ lớn đầu tiên của cuộc chiến.
Nay, ông chứng kiến cuộc chiến đến hồi kết.
Chúng ta đã tới cuối đường hầm Việt Nam,
và không hề có ánh sáng.
ở đó, như lời Tổng thống Ford,
chỉ có “một cuộc chiến đã tàn”.
Đúng hôm đó, tôi đang dự hội thảo ở Đại học Tufts,
có hiệu trưởng là cựu đại sứ
đến nói chuyện với chúng tôi
trong ngày định mệnh đó.
Ông bảo vừa từ Washington về,
ở đó thời tiết xuân đẹp lắm, hoa thủy tiên nở rộ,
về đến Boston thì âm u như lòng ông vậy.
Mọi người nhao nhao dè bỉu ông.
Lúc đó tôi mặc quân phục.
Ân hận nhất là tôi đã không đứng ra đập chết
những kẻ dám bất kính với ông đại sứ
vì ông buồn đau khi Nam Việt Nam sụp đổ.
Mấy người bạn cũ ở Hội Cựu binh Việt Nam Phản chiến,
gọi điện cho tôi.
Họ ăn mừng lớn,
rượu bia om sòm: “Thật là một ngày tốt lành, nhỉ?”
Tôi bảo: “Các anh điên à?
Tốt lành thế nào được”.
Thấy nước Mỹ rút đi như thế,
sau khi mất gần 60 ngàn người con, nam lẫn nữ,
không thể là lý do ăn mừng được.
Tôi biết ta đã bỏ mặc
hàng triệu người Nam Việt Nam từng tin tưởng
và sát cánh với ta.
Thế làm sao ăn mừng được.
Đó là thời điểm đau buồn bậc nhất
tôi từng thấy trong lịch sử Mỹ.
Nên hễ chính khách nào,
dù với lý do gì,
thấy cần phải đẩy đất nước vào chiến tranh
thì nên đến Arlington này,
ra đứng đằng kia
mà công khai tuyên bố ý định.
Ở Việt Nam, Đảng Cộng sản đắc thắng.
Họ cũng tự coi mình là ngoại lệ,
và tư duy đó cũng chi phối họ
giống như từng chi phối ta.
Họ thống nhất được đất nước theo nghĩa quân sự,
nhưng không thực sự thống nhất được đất nước.
Họ cố, nhưng không làm được.
Cuối cùng, không có tắm máu lớn
như nhiều người lo sợ,
nhưng hàng trăm hoặc hàng ngàn người ở nông thôn
được coi là bị sát hại
vì tư thù hoặc thanh trừng chính trị.
Người của chế độ Thiệu,
từ tướng lĩnh đến nhân viên quèn,
đều bị đưa đi cải tạo.
Binh sĩ được trấn an rằng
chỉ phải đi “học tập” 3 ngày,
còn sĩ quan thì đi chưa tới một tháng.
Nhưng người ta tin rằng 1,5 triệu người đã phải ít nhiều đi cải tạo tư tưởng.
Nghĩa trang quân đội Việt Nam Cộng Hòa bị san ủi hoặc khóa kín,
như thể có thể xóa sạch ký ức về một Nam Việt Nam độc lập
và những người đã chết vì điều đó.
Cộng sản, vì muốn xóa sạch dấu vết
của chế độ cũ,
không cho người Nam Việt Nam
có con chết trận được đau buồn,
không cho có mộ để thăm viếng.
Điều đó gây chia rẽ cho đến tận bây giờ.
Người thắng không chịu rộng lượng với kẻ thua
dù chỉ một chút.
Sau 30 năm chiến tranh, phần lớn Việt Nam bị tàn phá.
Ước tính 3 triệu người thiệt mạng,
cả Nam lẫn Bắc.
Số bị thương còn nhiều hơn.
Hàng ngàn con lai lính Mỹ
bị bỏ lại.
Phải dựng lại xóm làng, cải tạo lại ruộng đồng.
Thành thị chật kín người tị nạn.
Hàng triệu người thất nghiệp.
Tổng thống Ford cấm vận kinh tế Việt Nam.
Washington không chịu thừa nhận chính phủ mới của Việt Nam.
Nhưng Lê Duẩn và các đồng minh trong Bộ Chính trị vẫn lạc quan.
“Không sao đâu” - một ủy viên Bộ Chính trị nói -
“Những khó khăn hiện nay
chỉ là chuyện vặt so với trước đây”.
Được Liên Xô hỗ trợ, Lê Duẩn quyết tâm
biến Việt Nam thành
“thành trì bất khả xâm phạm của chủ nghĩa xã hội”.
Hà Nội áp đặt thực hiện hợp tác hóa ở miền Nam,
xóa bỏ chủ nghĩa tư bản,
quốc hữu hóa công nghiệp,
và bổ nhiệm cán bộ áp dụng
đường lối cộng sản giáo điều.
Kết quả là thảm họa cho nền kinh tế.
Lạm phát tăng đến 700% một năm.
Dân tình đói khổ.
Tình hình càng khó khăn hơn
khi Việt Nam lại rơi vào một cuộc chiến khác,
kẹt giữa quyền lợi của hai đàn anh cộng sản
từng là đồng minh trung thành
- Trung Quốc và Liên Xô.
Khi chế độ Mao-ít tàn bạo tại Campuchia
tấn công biên giới Việt Nam,
quân đội Việt Nam, được Liên Xô vũ trang và khuyến khích,
tiến vào Campuchia năm 1978, lật đổ chế độ đó.
Tiếp đó là 10 năm khó khăn tiến hành chiến tranh phản du kích
mà có người gọi là “Cuộc chiến Việt Nam của Việt Nam”.
Trong cuộc chiến này,
Việt Nam mất khoảng 50 ngàn quân,
gần bằng số lính Mỹ thiệt mạng trong chiến tranh Việt Nam.
Trong khi đó, chính phủ cộng sản Trung Quốc,
quyết chí trừng phạt Việt Nam vì xâm lược Campuchia,
và dằn mặt Matxơva không được tự tung tự tác
ở Đông Nam Á,
đưa 85 ngàn quân tràn sang biên giới phía Bắc.
Lính Trung Quốc tàn phá nhiều vùng dọc biên giới
trước khi bị Việt Nam đẩy lùi.
Biển Đông, năm 1978.
Mỗi tháng chừng 10 ngàn người dạt vào,
vượt quá khả năng tiếp nhận của Mỹ hoặc bất kỳ nước nào khác.
Họ đi tìm một ký ức mông lung:
lời hứa của nước Mỹ.
Một triệu rưỡi người
đã rời Việt Nam, bao gồm
người ủng hộ chế độ Sài Gòn cũ,
người tị nạn của cuộc chiến
biên giới Campuchia,
và người Việt gốc Hoa
bị chính quyền đối xử cực kỳ hà khắc.
Hàng trăm ngàn thuyền nhân thiệt mạng.
Nhiều người khác sống khổ sở trong các trại tị nạn
ở các nước Đông Nam Á.
Khoảng 400 ngàn người đến được Hoa Kỳ,
định cư ở hầu hết các tiểu bang.
Họ chăm chỉ, có óc kinh doanh,
háo hức tham gia đời sống chính trị Mỹ,
và muốn nhập quốc tịch Mỹ
nhiều hơn các nhóm nhập cư châu Á khác.
Nhưng thế hệ Mỹ gốc Việt này
không bao giờ quên lãng ký ức quê hương.
Giờ đây, 30 năm đã qua, tôi rất hạnh phúc
vì đã quyết định đúng cho bản thân và gia đình,
dù tôi ước được quay về chết ở Việt Nam.
Tôi muốn nói với con cái:
“Ba muốn về Việt Nam sống hết đời ở đó”,
nhưng không dám nói,
vì làm thế con tôi sẽ đau lòng,
mà tôi không muốn chúng hiểu lầm.
Có lần tôi lái xe chở con gái,
dừng ở một ngã tư, có gã kia từ phía sau bấm còi inh ỏi.
Khi định thần lại,
tôi thấy mình đứng trên mui xe của hắn,
đang cố đá vỡ kính xe.
Người ta đổ ra xem. Thật điên hết chỗ nói.
Tôi bảo: “Quái gì thế này”. Tôi chui về xe mình,
con gái 4 tuổi nhìn tôi chằm chằm: “Vậy là sao, ba?”
Tôi đáp: “Vậy là sao nhỉ?” Tôi cũng không hiểu nổi,
không nghĩ chuyện đó liên quan gì đến chiến tranh.
Sự điên loạn ấy cũng xưa như chiến tranh vậy.
Người Hy Lạp cổ gọi là “điên loạn thiêng liêng”.
Thời Nội chiến gọi là “tâm tư lính”.
Thế chiến thứ Nhất gọi là “suy nhược thần kinh hậu chiến”
Thế chiến thứ Hai gọi là “kiệt sức vì tác chiến”.
Sau Việt Nam, tên mới là
Rối loạn stress sau sang chấn -
PTSD.
Thực ra, không thể chữa khỏi hoàn toàn PTSD.
Giờ nếu ai bấm còi xe,
tôi vẫn giật mình, tim vẫn đập thình thịch,
như thế khoảng 5 phút.
Tôi phải đếm ngược: 10, 9, tự nhủ chắc thằng chết tiệt nào đó
đang cáu kỉnh công việc, đếm tiếp 8, 7, 6,
nghĩ, mình an toàn, không bị ai bắn,
rồi cứ thế đếm tới 1.
Giờ thì tôi trấn tĩnh được hơn,
trước đây thì không thể, vì tôi không hiểu mình bị cái gì.
Cựu binh còn đau khổ hơn
vì đất nước họ hăm hở muốn quên ngay cuộc chiến.
Rất ít khi có diễu hành.
Theo nhiều nghĩa, tất cả đều từ Việt Nam về trong cô độc.
Khi tôi về nhà, cha mẹ, anh chị em, vợ
ôm lấy nhau...
Nhưng tôi không thể kể cho vợ hay mẹ
những điều đã thấy và đã làm ở Việt Nam.
Với các anh trai thì kể được,
nhưng họ biết tôi không muốn kể.
Cuối cùng thành chuyện không ai đụng đến.
“Mừng ngày trở về, Vince.
Qua cơn binh lửa rồi, mừng đã trở về”.
Tháng 4 năm 1981,
một nhóm 8 kiến trúc sư và điêu khắc gia
tập trung đến một nhà chứa máy bay
tại Căn cứ Không quân Andrews ngoại vi Washington.
Họ đến bình chọn mẫu thiết kế
Đài tưởng niệm Chiến tranh Việt Nam đặt tại thủ đô nước Mỹ
từ hơn 1.400 mẫu gửi đến.
Ý tưởng xây đài tưởng niệm là của một cựu binh lì lợm
tên là Jan Scruggs.
Sau một lần hồi tưởng khủng khiếp,
ông bảo vợ rằng muốn “xây một đài tưởng niệm
cho tất cả anh em từng phục vụ tại Việt Nam,
ghi tên tất cả những người thiệt mạng”.
Cùng các cựu binh khác, ông lập ra tổ chức phi lợi nhuận
Quĩ Tưởng niệm Cựu binh Việt Nam,
đi quyên góp, lên kế hoạch.
Khoảng 650 ngàn người Mỹ
đã đóng góp hơn 8 triệu đôla.
Ban giám khảo chọn mẫu số 1026.
Maya Ying Lin, 21 tuổi,
sinh viên kiến trúc Đại học Yale,
đoạt giải trị giá 20 ngàn đôla.
Mẫu thiết kế của cô là hai hình tam giác kéo dài
bằng đá granite, dựa vào một quả đồi,
khắc tên 57.692 người cả nam lẫn nữ
đã thiệt mạng trong chiến tranh.
Lin, con một gia đình Trung Quốc nhập cư
đến Ohio những năm 1940, không ngờ đoạt giải
vì mẫu thiết kế trông quá lạ và quá mạnh.
Ý tưởng chung là khắc họa một hành trình
cho người xem trải nghiệm cái chết
nhưng chỉ với vai trò quan sát,
chứ không đoàn tụ được với người đã khuất.
Thiết kế này không có ý
“Không sao đâu, qua rồi”, vì mọi chuyện có qua đâu.
Những bất đồng về cuộc chiến
cũng gây ra phản ứng khác nhau về mẫu thiết kế.
Những người coi cuộc chiến là phi nghĩa và vô đạo đức
lo đài tưởng niệm sẽ vinh danh cho cuộc chiến.
Người khác thì lo thiết kế u ám này không sòng phẳng
với mục tiêu chiến đấu của người Mỹ.
Nhà văn Tom Wolfe gọi thiết kế này
là “tỏ lòng tôn kính Jane Fonda”.
Tôi không quan tâm chuyện thẩm mỹ.
Không cần học mỹ thuật
cũng thấy bản chất của thiết kế này:
một vết sẹo đen tối.
Màu đen là màu của buồn đau, hổ thẹn,
và thoái hóa trong quan niệm chung khắp nơi.
Kiểu như hổ thẹn quá phải chui xuống hố vậy.
Thưa Chủ tịch và các thành viên ủy ban,
tôi phát biểu
với tư cách cá nhân một công dân.
Những hình ảnh nào đáng nhớ về cuộc chiến Việt Nam?
Một lính du kích bị bắn thẳng vào mặt.
Một em bé trần truồng bị bỏng,
vừa chạy vừa gào thét trên đường bụi bặm.
Tôi nghĩ Maya Lin đã đúng
khi nhìn xa hơn những hình ảnh đó.
Cô hóa giải nỗi đau và bất đồng của giai đoạn buồn đau đó
bằng thông điệp về hy sinh và chủ nghĩa anh hùng lặng lẽ.
Chính thức đứng ra ủng hộ mẫu thiết kế của Maya Lin,
Hội Các Bà mẹ Binh Sĩ nói lên nỗi lòng nhiều người.
Hội tuyên bố: “Ngày nay,
chủ nghĩa ái quốc là đề tài phức tạp.
Nhưng có lẽ chính vì thế mà hình chữ V
với 2 cạnh đá đen hòa vào nền dốc nghiêng
thể hiện được điểm duy nhất về cuộc chiến
mà ai cũng đồng ý:
phải nhớ đến những người ngã xuống”.
Xuống xe
và tiến về phía đó,
bức tường hút tôi bằng một sức mạnh mãnh liệt...
Tôi tiến lại gần...
nhìn thấy và chạm vào
những cái tên ấy...
Cảm xúc manh liệt.
Tôi không thích Bức tường Chiến tranh Việt Nam.
Tôi thấy nó như một cái hào đen ngòm xấu xí,
ý nói những người đã chết được tưởng nhớ
không phải vì họ là anh hùng, mà vì họ là nạn nhân.
Tôi không đến xem.
Cho đến...
năm đó...
người ta định đặt vòng hoa
trước tên cậu bạn cùng phòng tôi.
Nên tôi phải đến đó.
Từ đó, hàng năm tôi lại đến
để tưởng nhớ những người mà ta mất đi.
Và...
Tôi bước xuống phía cánh trái, vuốt ngón tay lên tên bạn tôi.
Đến bức tường đó,
con trai 9 tuổi theo tôi đến đó lần đầu,
và thấy hơn 58.000 cái tên,
biết rằng sau những cái tên, dù không được ghi ra,
là biết bao cha mẹ, vợ con,
những người mà cuộc đời vĩnh viễn tan nát
vì cuộc chiến chết tiệt đó.
Tôi đến bức tường đó vài lần rồi.
Khi nhìn lại cuộc chiến
và nhớ lại bọn tôi từng gọi cựu binh
là bọn giết trẻ em
hoặc từ ngữ khủng khiếp hơn nữa,
tôi buồn lòng lắm.
Tôi chỉ muốn nói khi ấy bọn tôi còn trẻ người non dạ,
cũng như họ thôi.
Tôi đau lòng lắm, đến giờ vẫn thấy đau.
Tôi đau lòng khi nghĩ về những điều tôi từng nói,
chúng tôi từng gọi họ.
Tôi xin lỗi.
Tôi không muốn đến đó.
Rồi một sáng mùa hè tuyệt đẹp,
tôi đến Đài tưởng niệm Lincoln trước.
Chỗ đó thật dễ chịu.
Và...
tôi băng qua đường, đi về hướng lối vào.
Ban đầu không thấy được bức tường,
phải đi xuống đồi cỏ trước.
Khi nhìn thấy bức tường,
tôi nghẹt thở.
Tất nhiên, tôi khóc ròng.
Người ta đỡ lên cho tôi chạm vào bức tường.
Tôi tìm thấy tên anh tôi.
Tên anh tôi
nằm giữa tên tất cả những người khác.
Buồn thì có buồn.
Nhưng anh không đơn độc.
Anh nằm giữa đồng đội.
Tên anh khắc ở đó để mọi người biết và suy ngẫm.
Anh không bị lãng quên.
Anh không mất đi.
Lòng tôi được giải tỏa và hàn gắn.
Tôi từ phía hồ tưởng niệm đi lên, nên thấy bao nhiêu là tên trên bức tường.
Bỗng nhiên tôi thấy nghẹn thở,
và nghĩ: “Mình không chịu nổi đâu.
Mình sẽ không chịu đựng nổi đâu”.
Và tôi đổ sụp xuống.
Bao nhiêu nước mắt mà tôi kìm nén...
Không phải là khóc mà là nức nở.
Tôi quì xuống, nức nở.
Không dừng được, không thở được.
Tôi biết ơn Chúa vì có bức tường ấy.
Tôi nghĩ: “Nơi đây sẽ cứu mạng bao người”.
Bức tường sẽ cứu mạng người.
Trên cao nhìn xuống, tôi bàng hoàng vì Việt Nam đẹp và bình yên quá.
Cả người tôi cứ nôn nao bồn chồn.
Chúng tôi đã nỗ lực mấy tháng qua
để chuẩn bị sắp xếp chuyến đi này với chính phủ Việt Nam.
Xin chào ông! Tôi tên Tom Vallely.
Tôi trở lại Việt Nam với tư cách cựu binh
để học từ lịch sử
và để chứng kiến thay đổi nơi đây.
Từ năm 1975 tới lúc này, chỉ có 200 người Mỹ tới Việt Nam,
hầu hết là phóng viên từng ở miền Nam.
Dọc phố, trẻ con thấy tôi là gọi: “Liên Xô, Liên Xô” -
nghĩa là người Nga.
Tôi bảo: “Không phải Liên Xô,
tôi là người Mỹ”.
Mặt bọn trẻ sáng bừng lên, la lên “Người Mỹ!”
rồi rêu rao khắp nơi trong trường hoặc ngoài đường
là có người Mỹ tới đây.
Mọi người ra chào hỏi rất thân thiện.
Tạm biệt.
Tom Vallely từng là Thủy quân lục chiến ở Việt Nam.
16 năm sau, đất nước đó thu hút ông quay lại.
Ông lập Chương trình Việt Nam ở Trường Kennedy của Đại học Harvard,
giúp đào tạo một số lãnh đạo tương lai của Việt Nam.
Tôi dồn sức
vào việc kết nối lại
quan hệ giữa Hoa Kỳ và Việt Nam,
và chuẩn bị cho kết nối đó.
Tôi dành 10 năm cuộc đời hàn gắn lại các mảnh vỡ.
Dù Hoa Kỳ lúc đó chưa nối lại quan hệ ngoại giao với Việt Nam,
cựu binh Mỹ bắt đầu tự quay lại
thăm chiến trường xưa,
gặp lại cựu thù,
trồng cây cối, xây trường học,
cố gắng gác cuộc chiến vào quá khứ.
Vallely hợp tác chặt chẽ với nhiều cựu binh,
trong đó có 3 Thượng Nghị sĩ Mỹ
nhiệt tình ủng hộ và có ảnh hưởng lớn
đến bình thường hóa quan hệ hai nước:
John McCain bang Arizona,
người từng là tù binh trong 6 năm;
John Kerry bang Massachusetts,
cựu chỉ huy tàu tuần tiễu;
và Bob Kerrey bang Nebraska,
cựu binh Hải quân đặc nhiệm SEAL.
Việc họ làm không dễ dàng chút nào.
Hà Nội khăng khăng bắt Mỹ giữ lời hứa
trả tiền tái thiết hậu chiến,
về phía mình, Hoa Kỳ đòi hỏi Việt Nam phải giải trình đầy đủ
về 2.500 người Mỹ chưa tìm thấy xác.
Hà Nội từ chối hợp tác, chính họ cũng còn 300 ngàn người mất tích.
Nhưng nhiều sự kiện ở Việt Nam và nước ngoài
dần thay đổi mọi việc.
Lê Duẩn mất năm 1986.
Giới lãnh đạo kế nhiệm tiến hành đổi mới,
áp dụng chính sách cải cách kinh tế thực dụng hơn.
Chiến tranh lạnh kết thúc, viện trợ Liên Xô không còn,
Hà Nội cuối cùng cũng bắt đầu hỗ trợ các nhóm quân sự Mỹ
tìm kiếm hài cốt lính Mỹ.
Những kiến trúc sư của bình thường hóa quan hệ
chính là người Việt Nam.
Không phải là người Mỹ.
Bình thường hóa quan hệ là sách lược Đảng Cộng sản Việt Nam
dùng để Việt Nam hòa nhập với thế giới.
Họ muốn hòa nhập với thế giới.
Phía Mỹ lại gây khó dễ cho nỗ lực hòa nhập đó.
John McCain khăng khăng:
“Các ông muốn bình thường hóa?
Thả hết tù cải tạo đi”.
“Các ông muốn bình thường hóa?” -
John Kerry bảo - “Tôi cần thông tin đầy đủ về lính Mỹ mất tích”.
Năm 1994,
sau khi Việt Nam đáp ứng yêu cầu của phía Mỹ,
Hoa Kỳ dỡ bỏ lệnh cấm vận thương mại.
Một năm sau, hai nước bình thường hóa quan hệ hoàn toàn.
Tân đại sứ Mỹ lúc đó là Pete Peterson,
từng là tù binh 6 năm ở Hà Nội.
Tháng 11 năm 2000,
Tổng thống Bill Clinton sang Việt Nam,
là Tổng thống Mỹ đầu tiên đến nước này
kể từ khi Richard Nixon đến thăm quân đội Mỹ
31 năm trước đó.
Giờ thì ta có thể nói việc không tưởng đã thành hiện thực:
hôm nay, Việt Nam và Hoa Kỳ là đối tác.
Ta đã chứng minh rằng nếu không để quá khứ cầm tù
thì ta có thể có được tâm thế và tương lai tươi mới.
Tôi trở lại Việt Nam.
Tôi liên hệ với hội cựu binh ở một tỉnh.
Hội cựu binh này rất lớn,
thành viên đều là cựu thù.
Tất cả là cựu thù.
Nhưng giờ họ mềm mỏng đi nhiều, cũng như tôi.
Họ cùng tuổi tôi, thành ông bà cả rồi.
Sau phần thăm dò lẫn nhau
xem có chính trị gì không,
họ lập tức trở nên khoan dung và thân thiết lạ lùng.
Họ đối đãi tôi như với đồng đội vậy.
Chúng tôi kể cho nhau nghe những ký ức đau đớn.
Rồi tôi làm lễ tưởng nhớ đồng đội hy sinh,
và cả những cựu thù Việt Nam bị chúng tôi giết.
Nói với họ rằng, giờ họ có thể an nghỉ.
Chuyến đi thật sự tuyệt vời.
Ta không thể
đóng lại hoàn toàn quá khứ, nhưng thấy tạm an lòng.
Ta thấy tạm an lòng. Tôi tạm an lòng.
Ở Việt Nam, vết thương trên đất đai đã lành mặt.
Thù hận xưa hầu như đã được chôn vùi.
Nhưng những bóng ma vẫn còn đó.
Người Mỹ và người Việt chung tay thanh lọc
những vùng nhiễm Chất Độc Màu Da Cam.
Bom mìn còn sót lại
hàng năm vẫn làm dân thiệt mạng.
Các bậc cha mẹ già miền Bắc
vẫn đi khắp miền Nam tìm tung tích con cái.
Khi rời bỏ Việt Nam,
ta bắt đầu ngờ vực bản thân.
Với người Mỹ, cảm giác đó rất xa lạ.
Chúng ta có mấy khi tự ngờ vực đâu.
Đó là cuộc chiến cay đắng, chia rẽ nhất -
hoặc là nhì -trong toàn bộ lịch sử Mỹ.
Đến giờ chúng ta vẫn thấy đau,
và vẫn thấy tội lỗi về Việt Nam.
Hơn bốn thập niên sau khi chiến tranh kết thúc,
những hố ngăn cách mà cuộc chiến gây ra cho người Mỹ
vẫn chưa hoàn toàn lấp đầy.
Người ta học bài học rồi lại quên;
ngăn cách được lấp đầy, rồi lại bị đào rộng hơn;
những bí mật xưa lộ ra, những bí mật mới lại bị che giấu.
Chiến tranh Việt Nam là một bi kịch,
không đo lường nổi, không bù đắp nổi.
Nhưng ta có thể tìm được ý nghĩa của nó
bằng chuyện của người từng nếm trải nó:
chuyện về lòng can đảm và tình đồng đội,
về sự kiên gan bền chí,
về thấu hiểu và thứ tha,
và trên hết là về sự hàn gắn.
“Họ sẻ chia ký ức trĩu nặng.
Họ mang theo những gì người khác hết kham nổi.
Họ dìu nhau, thương tích và kiệt sức.
Họ mang theo lở loét.
Họ mang theo bàn cờ,
quả bóng,
từ điển Việt-Anh,
phù hiệu, quân hàm, huân chương,
thẻ Qui tắc ứnq xử Quân đội
Họ mang theo mình dịch bệnh,
sốt rét, kiết lị.
Họ mang theo mình chấy rận, đỉa vắt, lấm lem
rác rến, bùn đất.
Họ mang theo mảnh đất mang tên Việt Nam,
địa điểm, đất đai,
mớ bụi đất mịt mù màu cam đỏ
phủ kín mặt, giày, quân phục.
Họ mang theo bầu trời.
Toàn bộ không gian ấy.
Họ mang theo mình
khí ẩm, mưa mùa,
cả mùi nấm mốc và thối rữa.
Họ mang theo gánh nặng chính mình.
Họ gánh vác như kẻ thồ hàng.
Ngày đến, họ hứng đạn bắn tỉa;
đêm đến, họ chịu cối nã.
Họ bò vào địa đạo, đi đầu cảnh giới,
tiến công giữa làn đạn.
Nhưng nào phải chiến sự,
chỉ hành quân miệt mài
làng nối tiếp làng.
Hành quân chỉ để hành quân.
Họ lê bước, chậm chạp, lặng câm,
chồm tới trong cái nóng, không nghĩ suy, lính quèn bằng xương bằng thịt,
đi lính bằng bước chân,
xuyên đồi, băng đồng,
vượt sông, lên lên xuống xuống,
bước này, bước tiếp, rồi thêm bước nữa.
Họ bắt chân mình bước đi.
Họ kiên gan”.